Leerportfolio of leerdagboek

Maak leren zichtbaar

Wat is een leerportfolio of leerdagboek?

Een leerportfolio of leerdagboek is een persoonlijk instrument waarin leerlingen bewijzen van hun leren verzamelen, selecteren, ordenen en bespreken. Het biedt leerlingen de kans om actief stil te staan bij hun eigen ontwikkeling en om hun groei zichtbaar te maken.

In tegenstelling tot een rapport, dat vaak een momentopname geeft van prestaties op een bepaald moment, toont een portfolio het volledige leerproces van een leerling. Niet enkel het eindresultaat staat centraal, maar ook de weg die de leerling heeft afgelegd om dat resultaat te bereiken.

Een portfolio kan zowel bestaan uit succesvolle opdrachten als uit werkstukken waarin fouten gemaakt werden, uitdagingen werden overwonnen of belangrijke leerervaringen werden opgedaan. Door leerlingen zelf te laten kiezen welke materialen zij bewaren en waarom zij deze belangrijk vinden, worden zij actief betrokken bij hun eigen ontwikkeling.

Leerportfolio of leerdagboek: wat is het verschil?

Hoewel beide begrippen vaak door elkaar gebruikt worden, bestaan er enkele verschillen.

Leerportfolio

Een leerportfolio is een verzameling van materialen die de ontwikkeling van een leerling zichtbaar maken.

Mogelijke inhoud:

werkstukken
toetsen
foto's
presentaties
certificaten
reflecties
feedback
persoonlijke successen

Het accent ligt voornamelijk op het verzamelen en tonen van bewijzen van groei.

Leerdagboek

Een leerdagboek richt zich meer op het regelmatig reflecteren over ervaringen en leerprocessen.

Leerlingen schrijven bijvoorbeeld:

wat ze geleerd hebben
wat goed ging
wat moeilijk was
waar ze trots op zijn
wat ze volgende keer anders willen aanpakken

Het accent ligt hier sterker op het nadenken over het leren zelf.

Welke vorm kies je?

Beide vormen kunnen afzonderlijk gebruikt worden, maar kunnen ook gecombineerd worden.

Zo kan een portfolio aangevuld worden met reflecties uit een leerdagboek. Hierdoor krijgen leerlingen niet alleen de kans om hun groei te tonen, maar ook om deze groei te verwoorden.

Waarom werken leerportfolio's en leerdagboeken?

Wanneer leerlingen actief betrokken worden bij het verzamelen en bespreken van hun eigen werk, ontwikkelen zij meer inzicht in hun eigen leerproces.

Ze leren:

terugkijken op ervaringen
vooruitgang herkennen
doelen stellen
keuzes maken
verantwoordelijkheid opnemen
reflecteren over hun eigen leren

Een portfolio helpt leerlingen om niet alleen te focussen op resultaten, maar ook op persoonlijke groei. Bovendien creëert een portfolio kansen voor gesprekken tussen leerlingen, leerkrachten en ouders. Het maakt leren zichtbaar en bespreekbaar.

Wat maakt deze participatievorm participatief?

Het participatieve karakter zit niet in het portfolio zelf, maar in de rol die leerlingen krijgen binnen het proces.

De leerling:

kiest welke stukken opgenomen worden
motiveert waarom deze belangrijk zijn
reflecteert over groei
deelt ervaringen met anderen
presenteert onderdelen van het portfolio

Hierdoor wordt de leerling niet langer enkel beoordeeld door de leerkracht, maar neemt hij of zij actief deel aan het zichtbaar maken van het eigen leerproces.

Stappenplan voor leerportfolio's en leerdagboeken in de klas

Stap 1: Introduceer het portfolio aan je leerlingen

Voor je leerlingen materialen beginnen verzamelen, is het belangrijk dat ze begrijpen wat een portfolio precies is en waarom ze ermee zullen werken. Leg dit duidelijk en volledig uit:

"Dit wordt jouw persoonlijke groeimap. Hierin verzamel je werk waar je trots op bent, opdrachten die tonen hoe je gegroeid bent en momenten die belangrijk waren voor jou. Op het einde van het schooljaar vertelt deze map jouw verhaal."

Het is belangrijk dat leerlingen begrijpen dat een portfolio geen tweede rapport is. Een rapport toont resultaten. Een portfolio toont groei.

Tips:

toon een voorbeeldportfolio
blader samen door enkele voorbeeldpagina's
bespreek waarom bepaalde stukken gekozen werden
maak duidelijk dat leerlingen zelf keuzes zullen mogen maken.

Stap 2: Kies samen hoe het portfolio eruit zal zien

Leerlingen hoeven niet allemaal exact hetzelfde portfolio te hebben. Je kan hen mee laten denken over de vorm en verschillende mogelijkheden bieden, zoals bijvoorbeeld:

Een groeimap: een grote map met insteekhoezen.
Een leerdagboek: een schrift of notitieboek.
Een digitaal portfolio: bijvoorbeeld via Canva, Google Slides of Book Creator.
Een scrapboek: een fysiek notitieboek waarin je teksten schrijft, maar ook knipsels, tekeningen en foto's plakt.

In wat volgt op deze pagina worden deze voorbeelden verder toegelicht.

Stap 3: Bouw samen de structuur op

Als leerkracht moet je weten welke pagina's er in dat portfolio zitten. Daarom is het aangeraden te werken met vaste rubrieken.

Dit ben ik: foto, hobby's, talenten, verwachtingen
Hier ben ik trots op: werkstukken waarop de leerling trots is
Mijn groei: bijvoorbeeld -> eerste schrijfopdracht, recente schrijfopdracht
Mijn persoonlijke leerdoelen
Mijn favoriete herinneringen: foto's van projecten, uitstappen en activiteiten
Feedback: feedback van leerkracht, klasgenoten of ouders.

Tip: Laat leerlingen zelf meedenken over extra rubrieken.

Stap 4: Laat leerlingen regelmatig kiezen

Veel portfolio's worden gevuld door de leerkracht, waardoor het participatief kader verdwijnt.

Laat leerlingen zelf beslissen:

welk werk ze bewaren
welke foto belangrijk is
welk project een plaats verdient
welke opdracht hun groei toont

Stap 5: Voeg bij elk werkstuk een korte reflectie toe

Dit is het verschil tussen een gewone bewaarmap en een portfolio. Bij elk gekozen werk schrijven leerlingen bijvoorbeeld:

Dit koos ik omdat...
Hier ben ik trots op...
Dit heb ik geleerd...
Mijn volgende stap is...

Door deze reflecties leren leerlingen betekenis geven aan hun keuzes.

Stap 6: Voorzie vaste portfoliomomenten

Een portfolio werkt alleen wanneer er regelmatig tijd voor gemaakt wordt.

Bijvoorbeeld:

Elke maand: portfolio-moment van 20 minuten.
Na een project: nieuw materiaal toevoegen.
Voor een oudercontact: portfolio voorbereiden.
Op het einde van een trimester: terugblikken op groei.

Tip:

Plan deze momenten vooraf in je jaarplanning. Anders verdwijnt het portfolio vaak naar de achtergrond.

Stap 7: Gebruik het portfolio als gesprekstool

Het portfolio mag geen map worden die onderaan een kast belandt. Een leerportfolio heeft pas meerwaarde wanneer het actief gebruikt wordt.

Tijdens leerlinggesprekken: leerlingen tonen hun groei.
Tijdens oudercontacten: leerlingen presenteren zelf enkele pagina's.
Tijdens een klasmoment: leerlingen delen iets waar ze trots op zijn.
Bij de overgang naar een volgend leerjaar: de nieuwe leerkracht krijgt een rijk beeld van de leerling.

Toepassingsmogelijkheden

Portfolio als groeimap

Een leerportfolio kan gebruikt worden als een persoonlijke groeimap waarin leerlingen gedurende het schooljaar werkstukken verzamelen die hun ontwikkeling zichtbaar maken.

De leerling bewaart niet zomaar alle opdrachten, maar maakt bewuste keuzes. Na een toets, project, spreekbeurt of creatieve opdracht beslist de leerling zelf welke werkstukken een plaats krijgen in het portfolio.

Bij elk gekozen werkstuk noteert de leerling kort:

Waarom kies ik dit werk?
Waar ben ik trots op?
Wat heb ik geleerd?
Wat zou ik de volgende keer anders doen?

De leerkracht ondersteunt leerlingen bij deze keuzes, maar neemt de beslissing niet over

Portfolio als reflectie-instrument

Een portfolio kan ingezet worden als een instrument om leerlingen regelmatig te laten nadenken over hun eigen leren.

Op vaste momenten schrijven leerlingen een korte reflectie in hun portfolio of leerdagboek.

Mogelijke reflectievragen:

Wat heb ik deze week geleerd?
Wat vond ik moeilijk?
Waar ben ik trots op?
Wat wil ik verder oefenen?
Welke hulp heeft mij geholpen?

Deze reflecties worden aangevuld met foto's, werkstukken of andere bewijzen van leren. Hierbij is het al leerkracht belangrijk om reflectiemomenten te creëeren en leerlingen te ondersteunen bij het formuleren van hun gedachten.

Portfolio tijdens oudercontacten

Het portfolio kan gebruikt worden als leidraad tijdens oudercontacten.

Vooraf selecteert de leerling enkele onderdelen uit het portfolio die hij of zij graag wil tonen.

Bijvoorbeeld:

een werkstuk waar hij trots op is
een moeilijke opdracht waar veel vooruitgang in werd geboekt
een persoonlijk leerdoel waaraan gewerkt werd

Tijdens het gesprek licht de leerling deze keuzes toe aan ouders en leerkracht. Als leerkracht ondersteun je waar nodig, maar geef je de leerling bewust ruimte om zelf aan het woord te komen. De leerling krijgt inspraak in hoe zijn of haar ontwikkeling wordt voorgesteld en besproken. Hierdoor wordt de leerling een actieve gesprekspartner.

Portfolio gekoppeld aan persoonlijke leerdoelen

Een portfolio kan gebruikt worden om persoonlijke leerdoelen op te volgen. De leerling formuleert samen met de leerkracht een persoonlijk leerdoel, bijvoorbeeld:

"Ik controleer mijn werk voordat ik het afgeef."

Gedurende enkele weken verzamelt de leerling bewijzen van de inspanningen die geleverd worden om dit doel te bereiken.

Dit kunnen zijn:

werkstukken
foto's
feedback van de leerkracht
eigen reflecties
evaluaties

Op het einde van de afgesproken periode blikt de leerling terug op de vooruitgang die werd geboekt. Als leerkracht begeleidt je de leerling bij het formuleren van haalbare doelen en ondersteunt tijdens de opvolging.

Mogelijke valkuilen

Valkuil 1: Het portfolio wordt een bewaarmap

Wanneer leerlingen enkel documenten verzamelen zonder hierover na te denken, verdwijnt de meerwaarde van het portfolio.

Tip: Focus op betekenisvolle keuzes en reflectie.

Valkuil 2: De leerkracht kiest alles

Wanneer de leerkracht bepaalt wat wel of niet in het portfolio komt, verdwijnt het participatieve karakter.

Tip: Stel een standaardrubriek op en geef leerlingen nadien inspraak in de verdere selectie en de vormgeving van het portfolio.

Valkuil 3: Enkel perfecte resultaten bewaren

Ook fouten, mislukkingen en groeimomenten vertellen een belangrijk verhaal.

Tip: Focus op ontwikkeling in plaats van perfectie.

Valkuil 4: Te weinig tijd voorzien

Een portfolio vraagt onderhoud. Een leerportfolio heeft pas meerwaarde wanneer het actief gebruikt wordt.

Tip: Plan vaste momenten in gedurende het schooljaar om aan het leerportfolio te werken.

Bronnen en referenties

Appleton, J. J., Christenson, S. L., & Furlong, M. J. (2008). Student engagement with school: Critical conceptual and methodological issues of the construct. Psychology in The Schools, 45(5), 369–386. https://doi.org/10.1002/pits.20303
Fredricks, J. A., Blumenfeld, P. C., & Paris, A. H. (2004). School Engagement: Potential of the Concept, State of the Evidence. Review Of Educational Research, 74(1), 59–109. https://doi.org/10.3102/00346543074001059
Laevers, F., Peeters, A., & Vanwijnsberghen, P. (1994). De Leuvense Betrokkenheidsschaal voor Leerlingen LBS-L : handleiding bij de videomontage. In Reeks onderzoek, opleiding en begeleiding. Centrum voor Ervaringsgericht Onderwijs.
Nicol, D. J., & Macfarlane‐Dick, D. (2006). Formative assessment and self‐regulated learning: a model and seven principles of good feedback practice. Studies in Higher Education, 31(2), 199–218. https://doi.org/10.1080/03075070600572090
Senden, M. (2025, 12 februari). Vijf manieren waarop een portfolio bijdraagt aan studenteigenaarschap. Drieam. https://drieam.com/nl/inzichten/5-manieren-waarop-een-portfolio-bijdraagt-aan-eigenaarschap/
Werken met een portfolio | Proev. (z.d.). Proev. https://proev.be/5-stappen-van-het-model/hoe-ga-ik-na-wat-mijn-leerlingen-kennen-en-kunnen/methodiek/werken-met-een-portfolio