Samen klasafspraken maken

Samen bouwen aan een positieve klasomgeving

Veel klasafspraken worden aan het begin van het schooljaar door de leerkracht bepaald en vervolgens aan de leerlingen voorgesteld. Hoewel duidelijke afspraken belangrijk zijn, voelen leerlingen zich vaak meer betrokken wanneer zij actief betrokken worden bij het opstellen ervan.

Door samen na te denken over wat nodig is om goed samen te leren, spelen en samenwerken, ontstaat meer begrip voor de gemaakte afspraken. Leerlingen begrijpen beter waarom afspraken bestaan en ervaren dat zij mee verantwoordelijkheid dragen voor een positief klasklimaat.

Samen klasafspraken maken betekent niet dat leerlingen alles zelf bepalen. De leerkracht blijft verantwoordelijk voor het creëren van een veilige leeromgeving, maar geeft leerlingen binnen duidelijke grenzen ruimte om mee te denken en beslissingen te beïnvloeden.

Waarom werkt deze participatievorm?

Wanneer leerlingen betrokken worden bij het opstellen van afspraken, voelen zij zich meer eigenaar van deze afspraken. Ze ervaren dat regels niet zomaar opgelegd worden, maar ontstaan vanuit gezamenlijke behoeften binnen de klas.

Deze participatievorm kan bijdragen aan:

  • meer betrokkenheid bij het klasleven
  • een groter verantwoordelijkheidsgevoel
  • meer begrip voor afspraken
  • een sterker klasgevoel
  • een positief klasklimaat
  • betere samenwerking tussen leerlingen
  • meer respect voor elkaar

Daarnaast leren leerlingen nadenken over de gevolgen van gedrag en ontdekken zij dat afspraken een hulpmiddel zijn om prettig samen te leven en te leren. Wanneer leerlingen de afspraken overtreden, kan je hen bovendien ook wijzen op de regels die zij zelf belangrijk vonden.

Wat maakt deze participatievorm participatief?

Het participatieve karakter zit niet in het eindresultaat, maar in het proces. De afspraken worden niet uitsluitend voor leerlingen gemaakt, maar samen met leerlingen ontwikkeld. Daardoor ontstaat gedeelde verantwoordelijkheid voor de klaswerking.

De rol van de leerkracht

De leerkracht bewaakt het proces en zorgt ervoor dat alle leerlingen betrokken worden.

De leerkracht:

  • creëert een veilige sfeer
  • stimuleert overleg
  • stelt verdiepende vragen
  • bewaakt de haalbaarheid van voorstellen
  • vertaalt ideeën mee naar duidelijke afspraken
  • bewaakt de schoolregels en wettelijke grenzen

Niet elke afspraak kan volledig door leerlingen bepaald worden. De leerkracht blijft eindverantwoordelijk voor veiligheid, welzijn en leerkansen.

De rol van de leerling

De leerlingen denken actief mee na over wat nodig is om prettig samen te leren en samen te leven.

Zij:

  • delen ervaringen
  • benoemen behoeften
  • formuleren voorstellen
  • luisteren naar elkaar
  • helpen afspraken opstellen
  • evalueren gemaakte afspraken

Stappenplan voor het samen opstellen van klasafspraken

Stap 1: Ga in gesprek over wat leerlingen nodig hebben

Vooraleer afspraken opgesteld worden, is het belangrijk om samen stil te staan bij wat leerlingen nodig hebben om zich goed te voelen in de klas. Vertrek niet vanuit regels, maar vanuit behoeften.

Mogelijke vragen:

  • Wat helpt jou om goed te leren?
  • Wat zorgt ervoor dat iedereen zich veilig voelt?
  • Hoe kunnen we prettig samenwerken?

Laat leerlingen eerst individueel nadenken en vervolgens ideeën delen in kleine groepjes of klassikaal.

Tip: Gebruik post-its zodat ideeën later gemakkelijk gegroepeerd kunnen worden.

Stap 2: Verzamel en groepeer de ideeën

Verzamel alle ideeën zichtbaar op het bord of op een groot blad papier. Bespreek samen welke ideeën bij elkaar horen. Een bruikbare werkvorm om alle leerlingen actief te betrekken bij deze brainstormfase is de placemat. Hierbij denkt elke leerling eerst individueel na, waarna de ideeën binnen de groep besproken en samengebracht worden (zie Tools en Sjablonen).

Vaak ontstaan categorieën zoals:

  • respect
  • veiligheid
  • samenwerken
  • rust
  • zorg voor materiaal

Zo ontdekken leerlingen dat veel voorstellen eigenlijk rond dezelfde behoeften draaien.

Tip: Werk met kleuren om verschillende categorieën zichtbaar te maken.

Stap 3: Vertaal behoeften naar concrete afspraken

Bespreek per categorie welk gedrag daarbij hoort.

Bijvoorbeeld:

  • Respect → We luisteren naar elkaar wanneer iemand spreekt.
  • Samenwerken → Iedereen krijgt een taak tijdens groepswerk.
  • Zorg voor materiaal → We leggen materiaal terug op zijn plaats.

Formuleer afspraken zo concreet mogelijk zodat voor iedereen duidelijk is wat er verwacht wordt.

Stap 4: Formuleer afspraken positief

Probeer afspraken positief te formuleren. Positieve afspraken maken duidelijk welk gedrag wenselijk is en geven leerlingen meer houvast.

Vermijd afspraken als: We maken geen ruzie. 

Liever: We spreken vriendelijk tegen elkaar.

Tip: Laat leerlingen zelf voorstellen doen om afspraken positief te herformuleren.

Stap 5: Maak de afspraken zichtbaar

Werk de afspraken samen uit, bijvoorbeeld in een afsprakenposter.  Laat leerlingen actief meedenken over de vormgeving en eventueel ook zelf uitwerken.

Ze kunnen bijvoorbeeld:

  • illustraties maken
  • voorbeelden toevoegen
  • de afspraken ondertekenen

Hang de poster op een zichtbare plaats in de klas zodat er regelmatig naar verwezen kan worden.

In de rubriek Tools & Sjablonen vindt u enkele downloadbare sjablonen waarmee leerlingen hun klasafspraken zichtbaar kunnen maken.

Stap 6: Evalueer en stuur bij

Klasafspraken zijn geen vast gegeven. Bespreek daarom regelmatig of de afspraken nog werken. Door afspraken samen te evalueren, blijven leerlingen betrokken bij het proces en ervaren zij dat hun mening ook na het opstellen van de afspraken belangrijk blijft.

Mogelijke vragen:

  • Welke afspraken lopen goed?
  • Welke afspraken vinden we moeilijk?
  • Moeten we iets aanpassen?

Tip: Plan enkele evaluatiemomenten in tijdens klasvergaderingen of na een vakantieperiode.

Mogelijke valkuilen

Valkuil 1: Schijnparticipatie

Leerlingen mogen ideeën geven, maar uiteindelijk liggen alle afspraken vooraf vast.

Tip: geef leerlingen echte inspraak waar mogelijk.

Valkuil 2: Te veel afspraken

Een lange lijst afspraken werkt vaak niet. Leerlingen onthouden en gebruiken afspraken beter wanneer er gekozen wordt voor een beperkt aantal kernafspraken.

Tip: focus op enkele kernafspraken en voeg eventueel later toe.

Valkuil 3: Negatieve formuleringen

Negatieve regels geven vooral aan wat niet mag. 

Tip: formuleer afspraken positief en concreet, zodat positief gedrag gestimuleerd wordt.

Valkuil 4: Geen opvolging

Afspraken verliezen betekenis wanneer er nooit meer op teruggekomen wordt.

Tip: plan vaste evaluatiemomenten in, bijvoorbeeld na vakantieperiodes.

Samen klasafspraken maken betekent niet dat leerlingen alle regels bepalen. Het betekent wel dat leerlingen actief betrokken worden bij het nadenken over wat nodig is om prettig samen te leren en samen te leven. Juist doordat leerlingen mee eigenaar worden van de afspraken, groeit de kans dat zij deze afspraken begrijpen, ondersteunen en naleven.

Bronnen en referenties